Snel schakelen met minimale belasting voor de huisarts
Kunnen we geneesmiddelenonderzoek in de eerste lijn zo organiseren dat huisartsen nauwelijks extra werk hebben en patiënten vanuit huis kunnen deelnemen? Binnen Werkpakket 2 van het onderzoeksprogramma GRIP-3 werkten onderzoekers aan precies die uitdaging. In het zogenaamde PLATFORM-COVID onderzoek werd een innovatieve landelijke infrastructuur getest, waarmee patiënten op afstand konden deelnemen aan een trial en studiemedicatie thuis werd bezorgd. Daarmee speelde het onderzoek in op de unieke omstandigheden van de pandemie en legde het de basis voor toekomstig onderzoek.
Onderzoek tijdens een pandemie vraagt iets anders
De urgentie van COVID-19 vroeg om snelheid en landelijke dekking, zonder daarbij de huisartsen te overstromen met onderzoeksverplichtingen. Het onderzoeksteam ontwikkelde een werkwijze binnen een module in ZorgDomein, waarmee huisartsen patiënten makkelijk en gebruiksvriendelijk konden doorsturen naar het studieteam. Vanaf dat moment nam het studieteam alles over: van het informeren van de patiënt en het verkrijgen van toestemming tot het versturen van de studiemedicatie.
Patiënten konden zich dus volledig op afstand aanmelden voor het onderzoek en meedoen, zonder dat een fysieke afspraak in de praktijk nodig was. De huisartsenpraktijk werd zo geen studiecentrum, maar een toegangspoort tot een landelijke onderzoeksstructuur.
Vijf lessen over onderzoek zonder huisartsbelasting
Deze studie leverde niet alleen inzichten op over COVID-19 en geneesmiddelen, maar vooral ook over hoe in crisistijd onderzoek opzet kan worden zonder de huisartsenpraktijk te belasten.
De belangrijkste leerpunten op een rij:
1. Een goed protocol vraagt om voorbereiding, tempo en ervaring
Het opstellen en indienen van een onderzoeksprotocol voor geneesmiddelenonderzoek is complex en tijdrovend. Het vraagt om een team dat direct inzetbaar is en over specialistische kennis beschikt, zoals ervaring met ethische toetsing, regelgeving en de keuze van geschikte medicatie. Duidelijke draaiboeken en een goede timing zijn belangrijk, vooral als er druk staat op besluitvorming.
Een belangrijke les is ook het gebruik van ‘rolling research’: het blijven evalueren en bijstellen van de gekozen medicatie op basis van nieuwe informatie. Dit bleek een waardevolle methode om snelheid en wetenschappelijke onderbouwing te combineren.
2. Een sterk team begint met een slimme samenstelling
Een succesvolle trial staat of valt met de juiste mensen op het juiste moment. De competenties van teamleden moeten goed op elkaar aansluiten, met aandacht voor onder andere leiderschap, procesbewaking en kennis van klinisch onderzoek.
In crisistijd is het cruciaal om snel te kunnen schakelen. En hoewel een paraat team ideaal zou zijn, is dit praktisch gezien niet haalbaar. Dat maakt vroegtijdige afstemming tussen instellingen extra belangrijk.
3. Werven zonder de huisarts te belasten kan wél
Via ZorgDomein konden huisartsen eenvoudig patiënten aanmelden, iets wat juist in een drukke periode in de eerstelijnszorg van grote waarde bleek. De inzet van digitale Informed Consent en een wervingswebsite vergrootte het bereik.
Wel bleek dat UMC’s en METC’s nog weinig ervaring hadden met digitale toestemmingsprocedures, wat het proces vertraagde. Goede voorbereiding, juridische afstemming en voldoende budget voor communicatiecampagnes maken hierin het verschil.
4. Logistiek blijkt vaak de stille sleutel tot succes
Voor een landelijke trial moet de medicatie betrouwbaar en snel bij patiënten terechtkomen. Dat vereist samenwerking met gespecialiseerde apotheken en duidelijke afspraken over etikettering en distributie.
Inmiddels is een infrastructuur opgezet die ook bij toekomstige studies van grote waarde kan zijn. Wel is het van belang dat geschikte partijen op het juiste moment beschikbaar zijn, iets wat vooraf goed georganiseerd moet worden.
5. Digitalisering maakt schaalbare dataverzameling mogelijk
Door alles (van Informed Consent tot dagboeken) te digitaliseren, werd het mogelijk om efficiënt en AVG-proof gegevens te verzamelen. Dit bespaart tijd, voorkomt fouten en maakt de trial minder afhankelijk van papieren processen of fysieke ontmoetingen. Het gebruik van bestaande systemen kan daarbij een voordeel zijn, zeker in een crisissituatie.
Wat deze werkwijze heeft opgeleverd voor toekomstig onderzoek
De ervaring met het PLATFORM-COVID onderzoek laat zien dat geneesmiddelenonderzoek in de huisartsenpraktijk niet alleen mogelijk is, maar ook efficiënter kan. De opgebouwde infrastructuur, de digitale procedures en de logistiek rond medicatiebezorging vormen een waardevolle basis voor toekomstig onderzoek in de eerste lijn, ook buiten een pandemie.
Meer weten?
De ervaringen, valkuilen en aanbevelingen zijn samengevat in een helder rapport, inclusief praktische tips.